Huy Thức

Năm 1974, nhân loại gửi đi một thông điệp. Từ đài quan sát Arecibo, một chuỗi tín hiệu vô tuyến được bắn thẳng vào vũ trụ, mang theo thông tin về DNA, về hệ số nguyên tử, về hình dáng con người. Địa chỉ nhận: Messier 13 - Cụm sao cầu Hercules. Tại sao lại chọn M13? Vì đây là một trong những nơi đông đúc nhất trong vùng lân cận thiên hà của chúng ta, một quả cầu sao cầu chứa hơn 300.000 ngôi sao, tất cả bị hấp dẫn hút chặt vào nhau trong một khối cầu đường kính 145 năm ánh sáng, cách chúng ta 25.000 năm ánh sáng. Nhìn vào trung tâm M13, mật độ sao dày đặc đến mức nếu có một hành tinh nào đó tồn tại ở đó, bầu trời đêm của nó sẽ không bao giờ tối , hàng triệu ngôi sao chen chúc nhau đến mức ánh sáng liên tục từ mọi hướng. Những ngôi sao trong M13 già hơn Mặt Trời của chúng ta rất nhiều, khoảng 11 đến 12 tỷ năm tuổi. Chúng đã tồn tại trước khi Hệ Mặt Trời hình thành. Thông điệp Arecibo sẽ đến M13 sau 25.000 năm nữa. Và nếu có ai đó trả lời, chúng ta sẽ nhận được câu trả lời sau 50....

Không cần đi xa. Câu chuyện về sự ra đời của những ngôi sao đang diễn ra ngay sát cạnh chúng ta. Vùng mây Rho Ophiuchi, chỉ cách 460 năm ánh sáng , là vùng hình thành sao gần Trái Đất nhất. Trong thế giới thiên văn, đó gần như là hàng xóm cùng ngõ. Nhưng thứ khiến Rho Ophiuchi trở nên đặc biệt không phải khoảng cách. Mà là màu sắc. Bức ảnh là một bản giao hưởng thị giác hiếm có: màu xanh lam của ánh sáng phản chiếu từ những ngôi sao trẻ lạnh lùng, màu đỏ của khí hydro đang bị ion hóa, và màu tối của những đám mây bụi dày đặc đến mức chặn hoàn toàn mọi ánh sáng phía sau. Tất cả đan xen vào nhau như một bức tranh sơn dầu mà không họa sĩ nào có thể vẽ lại được. Mờ mờ, xốp xốp giống như một chiếc kẹo bông đa màu sắc. Những ngôi sao đang hình thành ở đây còn rất trẻ, chưa đến một triệu tuổi. Trong thang thời gian vũ trụ, chúng là trẻ sơ sinh đang chập chững những bước đầu tiên. Rho Ophiuchi nhắc ta rằng vũ trụ không chỉ xảy ra ở những nơi xa xôi, huyền bí. Đôi khi điều kỳ diệu nhất...

Nếu Tinh vân Đại Bàng là nơi những ngôi sao được sinh ra trong lặng lẽ, thì Tinh vân Thuyền Đế là nơi chúng được sinh ra trong hỗn loạn hoàn toàn. NGC 3372 là một trong những vùng hình thành sao lớn nhất và dữ dội nhất trong toàn bộ Dải Ngân Hà trải rộng hơn 300 năm ánh sáng , lớn gấp bảy lần Tinh vân Lạp Hộ. Nhưng kích thước chưa phải điều đáng sợ nhất ở đây. Điều đáng sợ là Eta Carinae , ngôi sao quái vật nằm ở trung tâm có khối lượng gấp 100 lần Mặt Trời và độ sáng gấp 5 triệu lần . Đây là một trong những ngôi sao bất ổn nhất được biết đến: vào năm 1843, nó bùng phát dữ dội đến mức trở thành ngôi sao sáng thứ hai trên bầu trời, rồi mờ dần — như một cơn thịnh nộ rồi lại im lặng. Xung quanh nó là đám mây khí và bụi do chính nó thổi ra, đang phình to từng ngày. Cách chúng ta 7.500 năm ánh sáng , Thuyền Đế là vương quốc của những thái cực, những ngôi sao khổng lồ sống vội, cháy hết mình, và kết thúc bằng những vụ nổ có thể nhìn thấy từ thiên hà khác. Eta Carinae sẽ nổ tung. Không ai...

Trong câu chuyện về Nhóm Thiên Hà Địa Phương, Dải Ngân Hà và Andromeda luôn là hai nhân vật chính, hai gã khổng lồ đang lao về phía nhau trong một màn kịch tính kéo dài hàng tỷ năm. Nhưng có một người thứ ba, lặng lẽ đứng bên cạnh, thường bị lãng quên. Đó là M33: Thiên hà Tam Giác. Cách chúng ta khoảng 2,7 triệu năm ánh sáng , M33 là thiên hà xoắn ốc xa nhất có thể nhìn thấy bằng mắt thường, dù chỉ là một vệt mờ nhạt trong điều kiện bầu trời tối hoàn hảo. Nhỏ hơn Ngân Hà, nhỏ hơn Andromeda, nhưng bên trong nó vẫn chứa khoảng 40 tỷ ngôi sao và một trong những vùng hình thành sao lớn nhất được biết đến trong Nhóm Địa Phương NGC 604, một tinh vân khổng lồ sáng hơn M42 hàng nghìn lần. M33 không ồn ào. Không có hố đen siêu khối lượng nào được xác nhận ở trung tâm. Không có drama vũ trụ nào gắn liền với cái tên này. Chỉ là một thiên hà trẻ, đang hình thành sao với tốc độ mạnh mẽ, lặng lẽ xoay trong bóng đêm, đủ gần để thấy, đủ xa để mãi bí ẩn. Thiên hà tam giác (M33), chụp tại nhà một ...

2,5 triệu năm ánh sáng. Đó là khoảng cách đến Andromeda, thiên hà gần nhất với Dải Ngân Hà. Và ánh sáng bạn đang nhìn thấy trong bức ảnh này? Nó rời khỏi Andromeda từ khi tổ tiên loài người còn chưa biết dùng lửa. Andromeda là một thế giới khổng lồ, chứa hơn 1 nghìn tỷ ngôi sao , lớn gấp đôi Dải Ngân Hà của chúng ta. Nhìn bằng mắt thường, nó chỉ là một vệt sáng mờ nhạt trên bầu trời. Nhưng nếu mắt người nhìn thấy được toàn bộ kích thước thực của nó, Andromeda sẽ trải rộng gấp sáu lần Mặt Trăng . Và đây là điều không thể không nhắc đến: Andromeda đang lao thẳng về phía chúng ta với vận tốc 110 km mỗi giây . Khoảng 4,5 tỷ năm nữa, hai thiên hà sẽ va chạm, xoắn vào nhau trong một vũ điệu hấp dẫn kéo dài hàng tỷ năm, để rồi hòa làm một thiên hà mới hoàn toàn. Nhưng đêm nay, Andromeda vẫn đứng yên trên bầu trời Thu Đông, lặng lẽ, huyền bí, và đang đến gần hơn từng giây một. Lần đầu chinh phục thiên hà Andromeda, ngày 31/10/2024 tại Hà Nội. Thồ bộ kính cùng chân đế đến công viên Long B...

Hải Vương Tinh chưa bao giờ được nhìn thấy trước khi được tìm ra. Năm 1846, các nhà thiên văn nhận thấy quỹ đạo của Thiên Vương Tinh bị lệch — có gì đó đang kéo nó. Họ ngồi xuống, tính toán, và chỉ ra chính xác nơi một hành tinh chưa biết phải tồn tại. Khi kính thiên văn hướng đến đó, Hải Vương Tinh hiện ra đúng chỗ. Lần đầu tiên trong lịch sử, một hành tinh được khám phá bằng bút và giấy trước khi được nhìn thấy bằng mắt. Cách chúng ta 4,5 tỷ km , Hải Vương Tinh là hành tinh xa nhất Hệ Mặt Trời — và cũng là hành tinh dữ dội nhất. Những cơn gió trên bề mặt đạt 2.100 km/h , nhanh hơn bất kỳ nơi nào khác trong Hệ Mặt Trời. Một hành tinh lạnh đến -214°C nhưng lại chứa đựng những cơn bão không bao giờ ngừng. Màu xanh đậm huyền bí của nó — đậm hơn Thiên Vương Tinh dù thành phần khí quyển tương tự — vẫn là điều các nhà khoa học chưa giải thích được hoàn toàn. Chỉ một tàu vũ trụ duy nhất từng ghé qua — Voyager 2, năm 1989 — rồi lao tiếp vào bóng tối giữa các vì sao. Hải Vương Tinh khôn...